برخي از منابع مكتوب، قدمت شهر قم را به يکي از پادشاهان‌اسطوره‌اي پيشدادي(بنام تهمورث)، نسبت مي‌دهند و معتقدند شهر قم در قرن‌هاي پيش از اسلام شهري معتبر و داراي محدوده‌ي بزرگي بوده است. اين شهر در سال 23 ه.ق. به دست سپاه اسلام، به فرماندهي ابوموسي اشعري فتح و در زمان هارون‌الرشيد، در حدود سال 189 ه.ق. از اصفهان جدا و مستقل شد. از عمده‌ترين وقايع و اتفاقاتي که در قرن‌هاي اوليه‌ي اسلام در قم رخ داد وبزرگترين عامل توسعه و پيشرفت اين شهر شد، مهاجرت بسياري از سادات و فرزندان اهل بيت (ع) به اين شهر و اشاعه‌ي عقايد شيعه‌ي اماميه بوده است. تشريف فرمايي حضرت امام رضا (ع) در سال 200 و خواهر گرامي‌اش، حضرت فاطمه‌ي معصومه (س) در سال 201 ه.ق.به شهر قم سبب شد تا به‌تدريج قم يکي از مراکز بزرگ تشيع در جهان شود.همچنين جايگزيني تدريجي حوزه‌ي ديني قم به‌جاي حوزه‌ي ديني كوفه،طي نيمه‌ي قرن دوم هجري، قم را از قديمي‌ترين مراكز نشر علوم و معارف شيعه ساخت. رحلت حضرت معصومه (س) در قم در سال 201 و خاک‌سپاري آن حضرت در باغي معروف به «بابلان»، که آن زمان خارج از شهر بود، باعث شد تا مردم شهر به تدريج خانه‌هاي خود را به آرامگاه حضرت معصومه (س) نزديک کنند و از بارگاه نوراني آن حضرت بيشتر بهره بگيرند. از آن زمان به بعد،به مرور زمان ساختمانهاي شهر در قسمت هاي شرقي متروکه شد و مردم به‌سوي نواحي غربي شهر روي آوردند. اين امر تا به امروز مهمترين عامل رونق و توسعه‌ي شهر قم بوده است.
یکي از بزرگترين خساراتي که به شهر قم و مردم آن وارد شد، ناشي از حمله‌ي مغولان در سال 621 به اين شهربود.تپه‌ي تاريخي قلي‌درويش كه در فهرست آثار ملي ثبت شده، مجموعه‌ي مسكوني قم بوده كه در جريان حمله‌ي مغولان تخريب شده است. سرانجام از قرن نهم به بعد ابرهاي تيره‌ي ويراني از سرزمين قم کنار رفت و دوباره در کالبد مردم اين سرزمين روح زندگي دميده شد و خورشيد حيات و آباداني بر اين سرزمين و مردم آن تابيدن گرفت.

قم در دوران صفوي

گرچه قم از زمان اشعري‌ها مرکز نشر علوم و معارف ديني بود و در اواخر قرن دوم و قرن‌هاي سوم و چهارم مهم‌ترين مرکز راويان و محدثّان شيعه به‌شمار مي‌آمد، ليكن در دوران صفويه با اعلان تشيع به‌عنوان مذهب رسمي کشور، اين شهر از جايگاه ممتازي برخوردار شد و حوزه‌هاي درسي با حضور دانشمندان بزرگي نظير ملاصدرا، ملاعبدالرزاق لاهيجي، ملامحمد‌طاهر قمي، فيض‌کاشاني و... رونق بسيار گرفت. در آن زمان شهر قم داراي ده محله بود که هر يک از اين محلّه‌ها با گذرهاي اصلي خود به مرکز ارتباطي شهر، يعني ميدان کهنه و کوچه‌ي لب‌چال متصل مي‌شدند. اين ده محلّه عبارت بودند از؛ محله‌هاي آستانه، عشقعلي، الونديه، چهارمردان، سيدان، سنگ‌بند، موسويان،مسجد‌جامع، باغ‌پنبه و اسحاقيه.صفويان مدارس بسياري در قم ساختند که نمونه‌ي آن مدرسه فيضيه است.نوسازي و بازسازي آستانه‌ي مقدسه‌ي حضرت معصومه(س)، نشان‌ها‌ي فراوان از اين دوران دارد. ساخت اكثر بناهاي ديني با معماري‌هاي ممتاز و بي‌نظير قم مربوط به اين دوره است.همچنين با آمدن صنايع جديد صابون‌پزي و شيشه‌سازي دردوران صفويه بنيان اقتصادي قم رشد و تقويت يافت.}قم در عصر مشروطه} در جريان انقلاب مشروطيت، مهاجرت علما و مردم به قم تأثيرات به‌سزايي در تاريخ سياسي اين استان داشته است. اين مهاجرت براي دستيابي به اهدافي بود که علما و مردم در پي آن بودند. مهاجرت کبري در روز 23 جمادي الاول 1324 با عزيمت علماي بزرگ تهران، از جمله آيت‌الله طباطبايي، آيت‌الله بهبهاني، شيخ‌فضل‌الله نوري و عده‌ي زيادي از طلاب و مردم تهران و تحصن در حرم حضرت معصومه (س)، قم را به مرکز نهضت عليه استبداد تبديل کرد كه در نتيجه‌ي آن، مظفرالدين‌شاه فرمان مشروطيت را در سال 1324 صادر کرد .

قيام پانزده خرداد

يکي ديگر از حوادث تاريخي قم حادثه‌ي پانزده خرداد سال 1342 است. روز دوم فرودين سال 1342 هم‌زمان با سالگرد شهادت امام صادق (ع)، نيروهاي رژيم پهلوي به مدرسه‌ي فيضيه هجوم بردند که در پي آن عده‌ي زيادي از طلاب کشته و زخمي شدند. به‌دنبال اين حادثه‌ي دردناک، امام‌خميني (ره) با صدور اعلاميه‌اي تند، سکوت در برابر رژيم پهلوي را حرام اعلام کرد و در عصر روز عاشوراي همان سال، سخنراني بسيار مهم و تاريخي ايراد نمود و به رژيم محمدرضا شاه به شدت حمله کرد. ساواک پس‌از اين سخنراني، امام را شبانه دستگير کرد. مردم قم پس‌از اطلاع از دستگيري امام به طرف منزل ايشان و از آن‌جا به‌طرف حرم مطهر حضرت معصومه (س) به‌راه افتادند. تظاهر‌کنندگان پس‌از تجمع در حرم مطهر و دادن شعارهايي عليه نظام شاهنشاهي به تظاهرات خود در خيابان‌هاي اطراف حرم ادامه دادند. لحظه‌اي پس‌از دور شدن مردم از حرم حضرت معصومه (س) نيروهاي رژيم پهلوي مردم بي دفاع را با رگبار گلوله به خاک و خون کشيدند.

قيام 19 دي 1356(مبدأ انقلاب اسلامي ايران)

به‌دنبال چاپ مقاله‌ا‌ي توهين‌آميز به رهبر فقيد انقلاب اسلامي، طلاب، روحانيون و مردم شهر قم در روز 19 دي 1356 راهپيمايي آرامي را برگزار کردند و به سمت منزل يکي از مدرسان حوزه‌ي علميه حرکت کردند. به هنگام بازگشت راهپيمايان در ميدان شهدا، مأموران رژيم شاه با ايجاد درگيري به‌سوي آن‌ها آتش گشودند و عده‌اي از مردم شهيد و مجروح و گروهي نيز دستگير شدند. از اين جا بود که مرحله‌ي‌نهايي قيام مردم ايران شروع شد و در 22 بهمن سال 1357 به ثمر نشست. سرانجام شهر قم در سايه‌ي رشادت‌ها و ايثارگري‌هاي مردم انقلابي آن، به «شهر خون و قيام» شهرت يافت.